कसमादेतील राजकीय नेतृत्व आणि लोकसहभाग : १९६० ते २०१९

Abstract

नाशिक जिल्ह्याच्या उत्तर भागातील कळवण, सटाणा/बागलाण, मालेगाव आणि देवळा या तालुक्यांचा एकत्रित निर्देश करण्यासाठी स्थानिक वापरात ‘कसमादे’ ही संज्ञा रूढ आहे. महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेपासून २०१९ पर्यंत या परिसरातील राजकीय नेतृत्व, मतदारांचा सहभाग, पक्षीय स्पर्धा आणि सामाजिक प्रतिनिधित्व यांची वाटचाल अनेक टप्प्यांतून झाली. प्रस्तुत शोध आलेखात अपलोड केलेल्या कसमादेच्या ऐतिहासिक व भौगोलिक पार्श्वभूमीवरील प्रकरणाचा आधार घेऊन निवडणूक आयोगाचे अहवाल, २००८ चा परिसीमन आदेश, नाशिक जिल्हा प्रशासनाची माहिती आणि उपलब्ध अभ्याससाहित्य यांचे ऐतिहासिक, वर्णनात्मक व विश्लेषणात्मक पद्धतीने परीक्षण केले आहे. अभ्यासातून असे दिसते की आरंभी काँग्रेसप्रधान राजकारण, त्यानंतर विरोधी पक्षांचा विस्तार, सहकार व शेतकरी प्रश्नांवर आधारित नेतृत्व आणि १९९० नंतर बहुपक्षीय स्पर्धा असे परिवर्तन घडले. कळवण व बागलाणमधील आदिवासी प्रतिनिधित्व, मालेगावमधील शहरी-अल्पसंख्याक राजकारण आणि देवळा-चांदवड पट्ट्यातील कृषिकेंद्रित अपेक्षा यांनी स्वतंत्र राजकीय प्रवाह निर्माण केले. लोकसहभाग वाढला असला तरी घराणेशाही, गटबाजी, संसाधनांचा असमान वापर आणि विकासातील विषमता ही आव्हाने कायम आहेत.