रशिया-युक्रेन युद्धाचा भारतीय अर्थव्यवस्था, ऊर्जा धोरण आणि परराष्ट्र संबंधांवर झालेला परिणाम - एक चिकित्सक अभ्यास

Abstract

रशिया-युक्रेन युद्धाने आंतरराष्ट्रीय राजकारणाबरोबरच जागतिक अर्थव्यवस्था, ऊर्जा बाजारपेठ, व्यापारव्यवस्था आणि विविध देशांच्या परराष्ट्र धोरणांवर दूरगामी परिणाम केले आहेत. विशेषतः ऊर्जा आयातीवर अवलंबून असलेल्या भारतासारख्या विकसनशील देशांसमोर या युद्धामुळे नवीन आर्थिक आणि राजनैतिक आव्हाने निर्माण झाली. कच्च्या तेलाच्या आंतरराष्ट्रीय किमतींमधील अस्थिरता, अन्नधान्य व खतांच्या पुरवठ्यातील अडथळे, वाढती महागाई आणि रशियावरील आर्थिक निर्बंध यांमुळे भारताला आपल्या आर्थिक आणि ऊर्जा धोरणात आवश्यक बदल करावे लागले. प्रस्तुत संशोधन लेखात रशिया-युक्रेन युद्धाचा भारतीय अर्थव्यवस्था, ऊर्जा सुरक्षा आणि परराष्ट्र संबंधांवर झालेल्या परिणामांचा ऐतिहासिक, तुलनात्मक आणि विश्लेषणात्मक पद्धतीने अभ्यास करण्यात आला आहे. विशेषतः महागाई, आयात खर्च, रशियन कच्च्या तेलाची वाढलेली खरेदी, द्विपक्षीय व्यापारातील असमतोल, पाश्चात्त्य देशांशी संबंध आणि भारताच्या सामरिक स्वायत्ततेचे चिकित्सक विश्लेषण करण्यात आले आहे.

अभ्यासातून असे स्पष्ट होते की, युद्धाच्या प्रारंभी भारताला जागतिक वस्तूंच्या वाढत्या किमतींचा आर्थिक फटका बसला, तथापि, सवलतीच्या दरातील रशियन कच्च्या तेलाच्या उपलब्धतेमुळे भारतीय तेलशुद्धीकरण उद्योगाला काही आर्थिक संधी प्राप्त झाल्या. त्याचवेळी रशियावरील निर्बंध आणि पाश्चात्त्य देशांच्या बदलत्या व्यापारधोरणांमुळे भारताच्या ऊर्जा आयातीसंबंधी नवीन अनिश्चितता निर्माण झाली. परराष्ट्र धोरणाच्या पातळीवर भारताने रशियाशी पारंपरिक सहकार्य कायम ठेवताना युक्रेनशी संवाद, अमेरिकेशी भागीदारी आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्याच्या तत्त्वांशी असलेली बांधिलकी व्यक्त केली. यावरून आर्थिक हितसंबंध, ऊर्जा सुरक्षा आणि सामरिक स्वायत्तता यांच्यातील परस्परसंबंध स्पष्ट होतो.